Қазақстандағы поршенді ұшақ иесі турбовинтті машина пайдаланушысында жоқ мәселеге тап болады: Avgas 100LL авиациялық бензинін мұнда іздеуге, кейде тасымалдауға тура келеді. Мәселе жеке жеткізілім үзілісінде емес, нарық құрылымында, әрі ол күшейе түсуде. Төменде мұның себебі, этилденген отынға қатысты әлемдік жағдайдың бағыты және иесі мен ұшу мектебінің техникалық шешімдері қарастырылған.
Екі түрлі отын және екі түрлі нарық
Жалпы мақсаттағы авиацияда принципті түрде екі түрлі отын қолданылады. Jet A-1 авиациялық керосині газтурбиналы қозғалтқыштарға — турбовинтті және реактивті, сондай-ақ дизель циклді поршенді қозғалтқыштарға арналған. Avgas 100LL авиациялық бензині ұшқынмен тұтанатын классикалық поршенді қозғалтқыштарға арналған.
Иесі үшін айырмашылық техникалық емес, логистикалық. Jet A-1 — жаппай өнім: оны авиакомпаниялар тұтынады, ол әрбір ірі әуежайда бар, цистерналармен тасымалданады және көлемді сақталады. Avgas — тар мамандандырылған: оны аэроклубтар, ұшу мектептері, жеке иелер және ауылшаруашылық авиациясы алады.
Мәселенің бәрі осыдан. Елдегі Avgas тұтыну көлемі керосинмен салыстыруға келмейді, сондықтан жеткізушіге қор ұстау тиімсіз, әуежайға бөлек сақтау инфрақұрылымын салу тиімсіз, ал иесі маршрутты отынның қолжетімділігіне қарай жоспарлауға мәжбүр.
Қазақстандағы авиациялық отын жағдайы
Елдегі авиациялық отынның жалпы жағдайы керосин бойынша да шиеленісті. Қазақстандық БАҚ хабарлауынша, тапшылықты шамамен 450 мың тонна көлемінде импортпен жабу жоспарлануда, ал Ресеймен жылдық индикативті баланс 300 мың тонна жеткізуді көздейді. Негізгі импорттаушылар — Алматы мен Астана әуежайлары.
Бірақ қолдау шараларының қайда бағытталғанына назар аударыңыз: нөлдік кедендік баж, импорттық операциялардың бір бөлігін ҚҚС-тан босату және Jet A-1 отынының халықаралық стандарттарын енгізу. Мемлекет керосин инфрақұрылымына инвестиция салуда, өйткені тұрақты тасымал мен транзит соған тәуелді.
Бұл суретте Avgas жоқ. Ол нақты сұранысқа қарай — бөшкелермен немесе шағын партиялармен — әкелінетін импорттық тар өнім болып қала береді, соған сәйкес бағамен және мерзіммен. Ұшу мектебі үшін бұл отынның сметадағы жол емес, операциялық тәуекел факторына айналуын білдіреді.
Әлемдік контекст: этилденген бензин кетіп барады
Қазақстандағы жағдайды жаһандық үрдіс ушықтырады. Avgas 100LL — құрамында тетраэтилқорғасын бар, әлі де жаппай қолданылатын соңғы көлік отыны. LL қысқартуы low lead, яғни қорғасынның аз мөлшерін білдіреді, бірақ оның жоқтығын емес.
АҚШ-та сала мен реттеуші одан толық бас тарту үстінде жұмыс істеуде. FAA жалпы мақсаттағы авиацияны этилденбеген отынға көшіру бастамасын жүргізуде, ол қозғалтқыш өндірушілерін, отын компанияларын және пайдаланушыларды біріктіреді, мақсатты көкжиегі — онжылдықтың соңы.
Қазақстандағы иесі үшін практикалық қорытынды қарапайым: Avgas инфрақұрылымы кеңеймейді. Ол қысқарады, мәселе тек жылдамдықта. Бүгін бензинге сатып алынған машина он бес-жиырма жыл пайдаланылады, ал отын логистикасы осы уақытта өзгереді.
Бірінші шешім: Jet A-1 отынындағы дизель циклі
Ең тікелей шешім — турбовинтті машиналармен бірдей авиациялық керосинде жұмыс істейтін дизель циклді қозғалтқышы бар поршенді ұшақ. Мұндай қозғалтқыштар оқу және туристік ұшақтарға жиырма жылдан астам уақыт бойы сериялы түрде орнатылуда.
Piper желісінде бұл — Archer DX, бензинді нұсқасымен бірдей тексерілген Cherokee платформасы, бірақ Jet A-1 отынындағы қуат қондырғысымен. Avgas тапшы аймақтағы ұшу мектебі үшін бұл отынның қолжетімділігі мәселесін толық шешеді: керосин барлығы құйылатын жерде бар.
Экономика да сол бағытта жұмыс істейді. Типтік ұшу уақытына жасалған есептеу бойынша, дизельді машинадағы сағат шамамен 178 долларға түседі, ал бензинді Archer TX — 271 долларға. Айырма үштен бірге жуық және ол негізінен отын бағасы мен шығынынан құралады.
Көпқозғалтқышты дайындық үшін де сол тәсіл бар: Seminole DX Jet A-1 отынында жұмыс істейді, бұл мектеп паркін толығымен бір отынға көшіруге мүмкіндік береді — бастапқы дайындықтан MEP рейтингіне дейін.
Екінші шешім: турбовинтті машина
Егер міндет оқу емес, көліктік болса, отын мәселесі класты ауыстыру арқылы шешіледі. Турбовинтті ұшақтар анықтамасы бойынша Jet A-1 отынында жұмыс істейді, ал аймақ бойынша ұшатын иесі үшін бұл отын мәселесін басқа бірқатар мәселемен бірге шешеді.
Бұл сегментте герметикалық кабинасы бар Piper M500 және M700 Fury, сондай-ақ Daher машиналары қарастырылады: жылдам маршруттарға TBM 960, ал ұшу профилінде қысқа және топырақты жолақтар болса — Kodiak 100 Series III.
Кіру құнындағы айырма елеулі, сондықтан шешім отыннан емес, міндеттен шығып қабылданады. Бірақ кластар арасындағы таңдау тұрған болса, отын логистикасы дәл қазақстандық жағдайда турбовинтті машина пайдасына салмақты дәлел.
Үшінші шешім: бензинмен жұмысты жалғастыру
Бензинді машиналардан толық бас тарту әрқашан ұтымды емес. Парк сатып алынған, платформа тексерілген, ал поршенді ұшақ алғашқы сағаттарды ұшудың ең арзан тәсілі болып қала береді. Мәселе операциялық тәуекелді қалай төмендетуде.
Практикалық шаралар: сақтау талаптары мен мерзімдерін сақтай отырып өз отын қорын ұстау, бір реттік сатып алудың орнына жеткізушімен тұрақты жеткізу туралы шарт, Avgas кепілді түрде бар нүктелерді ескере отырып маршрут жоспарлау және базада резервтік қор.
Бөлек түрде этилденбеген алмастырғыштардың дамуын қадағалаған жөн: олардың бір бөлігі қозғалтқышты өзгертпей тікелей алмастыру ретінде сертификаттаудан өтуде. Олар аймаққа жеткенде, бұл бар парк үшін мәселенің бір бөлігін шешеді.
Қызмет көрсетуде не өзгереді
Отын түрін ауыстыру тек құюды ғана өзгертпейді. Дизельді авиациялық қозғалтқыштың бензиндіден өзгеше жеке қызмет көрсету регламенті бар: басқа аралықтар, басқа шығын материалдары, басқа жұмыс тізбесі. Бұл нашар да, жақсы да емес, бірақ бөлек есептеу қажет.
Аймақ үшін практикалық сәт: Орталық Азияда дизельді қуат қондырғылары бойынша сервистік қолдау ондаған жылдық пайдалану тәжірибесі мен кең механиктер базасы бар классикалық бензиндімен салыстырғанда нашарырақ дамыған. Жоспарлау кезінде машинаға қайда қызмет көрсетілетінін алдын ала нақтылаған жөн.
Екінші жағынан, дизельді қозғалтқыш ұшуда басқаруға қарапайымырақ: қоспаны және карбюратор қыздыруын қолмен басқару жоқ, курсантта әрекет аз. Оқу машинасы үшін бұл қате ықтималдығын төмендетеді.
Таңдау кезінде қалай есептеу керек
Дұрыс салыстыру тек литр бағасын ғана есепке алмайды. Есепке кіретіндер: ұшу сағатына шығын, жоспарланған маршруттардағы отынның қолжетімділігі, жерінде құю болмаған кездегі жеткізу құны, сондай-ақ дизельді және бензинді қозғалтқыштарда әртүрлі болатын қуат қондырғысының ресурсы мен қызмет көрсету құны.
Бөлек жол — тұрып қалу. Егер мектеп отынның болмауынан ұшу күндерін жоғалтса, бұл шығындар кестесінде көрінбейтін, бірақ жылдық экономикада литр бағасының айырмасынан күштірек байқалатын тікелей залал.
Өз бастапқы деректеріңізді — ұшу уақытын, маршруттарды, сіздің аймағыңыздағы отын бағасын — иелену құнының калькуляторына қоюға болады: ол орташа мәндер бойынша емес, нақты сценарий бойынша есептейді.
Ауылшаруашылық авиациясы және басқа тұтынушылар
Бұл мәселе тек ұшу мектептеріне ғана қатысты емес. Поршенді машиналар ауылшаруашылық авиациясында, аэрофототүсірімде, желілер мен құбырларды патрульдеуде қолданылады — олардың бәрі сол тапшы бензинге байланысты.
Маусымдық операторлар үшін жағдай өткірірек: жұмыс бірнеше айға шоғырланған, осы кезеңдегі жеткізілім үзілісі жеке күндерді емес, бүкіл маусымды жоғалтуды білдіреді. Дәл сондықтан бұл сегментте керосин машиналарына көшу жылдамырақ жүруде.
Жиі қойылатын сұрақтар
Бензинді ұшақты керосинге ауыстыруға бола ма? Жоқ. Дизель циклі басқа қозғалтқышты талап етеді, бұл жетілдіру емес, тиісті сертификаттауы бар қуат қондырғысын ауыстыру. Іс жүзінде қажетті нұсқадағы машинаны сатып алу әрқашан арзанырақ.
Дизельді қозғалтқыш қаншалықты сенімді? Сериялық авиациялық дизельдер жиырма жылдан астам пайдаланылуда және жинақталған статистикасы бар. Жоспарлау үшін негізгі айырмашылық — бензиндіден бөлек есептелетін қызмет көрсету аралықтары мен ресурс.
Аймақтық алаңдарда қайда құйылу керек? Jet A-1 тұрақты және іскерлік авиация жұмыс істейтін жерде бар. Бұл Avgas нүктелерінің желісінен кең, бірақ маршрутты жоспарлау кезінде нақты аэродромды тексеруді талап етеді.
Сатып алынған бензинді паркпен не істеу керек? Бір реттік сатып алудың орнына тұрақты жабдықтауды құру, базада резерв ұстау және келесі машина туралы шешімде отын мәселесін ескеру.
Қазір не істеу керек
Парк қалыптастырушы ұшу мектебі үшін: сағат экономикасын отынның тек бағасын емес, нақты қолжетімділігін ескере отырып есептеу және дизельді нұсқаларды балама емес, базалық нұсқа ретінде қарастыру.
Бензинді машинаның қолданыстағы иесі үшін: бір реттік сатып алудың орнына тұрақты жабдықтауды құру және отын мәселесін келесі машина туралы шешімге енгізу. Алғашқы ұшағын таңдайтындар үшін: Қазақстандағы отын логистикасы — ұшу қашықтығы мен сыйымдылықпен бірдей деңгейдегі параметр.
JetHunter Қазақстан мен Өзбекстанға Piper және Daher ұшақтарын жеткізеді әрі нақты базалау аймағына, оның ішінде жоспарланған маршруттардағы отынның қолжетімділігіне қарай пайдалану экономикасын есептеуге көмектеседі.
«Avgas тапшылығы — уақытша логистикалық қиындық емес, ұзақ мерзімді үрдіс: әлем этилденген бензиннен бас тартып жатыр. Поршенді ұшақ иесі отын мәселесін бір рет құюдың емес, он жылдың көкжиегінде шешкені жөн.»
— Алексей Мордвинцев, JetHunter CEO
Автор: Алексей Мордвинцев, JetHunter компаниясының CEO, Іскерлік авиация индустриясы кәсіпқойлары қауымдастығының (АПИДА) президенті. Салада 14 жылдан астам.
