«Ұшақты ұстау қанша тұрады» деген сұрақтың бір жауабы жоқ: шығындар тұрақты және айнымалы болып бөлінеді, олардың арақатынасы жылдық ұшу уақытына байланысты толық өзгереді. Төменде турбовинтті машиналардың шығын құрылымы, Қазақстанның аймақтық ерекшелігі және өз сценарийіңізге қарай қалай есептеу керектігі қарастырылған.
Шығындардың екі санаты
Айнымалы шығындар ұшақ ұшқанда ғана пайда болады: отын, қозғалтқыш пен винт бағдарламалары бойынша аударымдар, ұшу уақыты бойынша техникалық қызмет көрсету, әуежай және навигациялық алымдар, экипаждың іссапар шығындары.
Тұрақты шығындар ұшу уақытына мүлде тәуелді емес: корпус пен жауапкершілікті сақтандыру, тұрақ немесе ангар, тұрақты жалдау кезіндегі экипаж жалақысы, күнтізбелік қызмет көрсету, навигациялық базалар мен байланысқа жазылымдар.
Дәл осы тұрақты бөлік сағат құнының ұшу уақытына неге соншалықты тәуелді екенін түсіндіреді. Жылына екі жүз сағат болса, тұрақты шығындар екі жүз сағатқа бөлінеді, сегіз жүз болса — сегіз жүзге. Сома өзгермейді.
Айнымалы шығындарға не кіреді
Отын — әдетте ең ірі бап. Турбовинтті машиналар үшін бұл Jet A-1, ол авиациялық бензиннен айырмашылығы Қазақстанның барлық ірі әуежайларында қолжетімді. Шығын түрге, ұшу режиміне және жүктемеге байланысты.
Қозғалтқыш пен винт бағдарламалары — болашақтағы қымбат жөндеуді сағат үшін болжамды төлемге айналдыратын сағаттық аударымдар. Турбовинтті машина үшін бұл елеулі бап, бірақ ол күтпеген ірі шығын тәуекелін жояды және қайта сату кезінде борттың өтімділігін арттырады.
Ұшу уақыты бойынша техникалық қызмет көрсету, әуежай алымдары мен навигация суретті толықтырады. Аймақтың жеке ерекшелігі — қашықтық: Қазақстандағы ұшулар еуропалықтардан ұзағырақ, сондықтан рейс саны бірдей болғанда ұшу уақыты көбірек шығады.
Тұрақты шығындар және аймақтық ерекшелік
Сақтандыру машина құнына, экипаж тәжірибесіне және ұшу географиясына байланысты. Қазақстандағы ангарда сақтау — сән емес, қажеттілік: қыста қатты аяз, жазда жоғары температура болатын күрт континенттік климат ашық аспан астында тұрған машинаның лак-бояу жабыны мен интерьерінің ресурсын қысқартады.
Қысқы пайдалану жылы аймақтарда жоқ шығындарды қосады: мұзданудан қорғау өңдеуі, іске қосу алдындағы жылыту, дайындыққа қосымша уақыт. Бұл сомалар стандартты есептеулерге әрқашан кірмейді, бірақ жылдық бюджетте байқалады.
Сервистік қолдау — жеке мәселе. Турбовинтті машиналар бойынша жұмыстардың бір бөлігі аймақта орындалады, бір бөлігі айдап апаруды талап етеді. Айдап апару мен тұрып қалу құны бюджетке алдын ала енгізіледі.
Ұшу уақыты суретті қалай өзгертеді
Логиканың практикалық мысалы. Тұрақты шығындар жылына шартты жүз мың доллар, ал айнымалы — сағатына сегіз жүз доллар делік. Жылына екі жүз сағатта сағат құны мың үш жүз долларға шығады, төрт жүзде — мың елу, сегіз жүзде — тоғыз жүз жиырма бес.
Сандар шартты, бірақ пропорция нақты: төмен және жоғары ұшу уақыты арасындағы айырма сағат құнының қырық пайызына жетеді. Дәл сондықтан машина жоспарланған ұшу уақытына қарай таңдалады, керісінше емес.
Осыдан орындылық табалдырығы туралы қорытынды шығады. Ұшу уақыты аз болса, жалдау әдетте иеленуден арзанырақ, ал өз машинасына көшудің салалық бағдары жылына шамамен екі жүз сағаттан басталады.
Кластар арасындағы айырмашылықтар
Турбовинтті сегментте айырма елеулі. Герметикалық кабинасы бар Piper M500 және M700 Fury сияқты бірқозғалтқышты машиналар сыйымдылығы мен ұшу қашықтығы аз болғанда шығынды азайтады.
Daher TBM 960 класындағы жылдам машиналар жол уақытымен ұтады, бұл ұзын қазақстандық маршруттарда маңызды. Шығын жоғарырақ, бірақ пайдалы нәтиже де: борт сол күнде көбірек үлгереді.
Күрделі алаңдарға арналған машиналар — Kodiak 100 Series III — басқаша есептеледі. Олардың құндылығы жылдамдықта емес, басқа түрлер қона алмайтын аэродромдарға қолжетімділікте, ал экономика мұнда ұшу немен алмастырылатынынан есептеледі: бірнеше сағаттық жер жолымен немесе оның мүлде болмауымен.
Қашықтық экономика факторы ретінде
Қазақстан — әлемдегі ауданы бойынша тоғызыншы ел, бұл еуропалық сценарийлермен салыстырғанда есептеуді өзгертеді. Мұндағы облыс орталықтары арасындағы типтік қашықтық Еуропадағы халықаралық ұшудан ұзағырақ.
Практикалық салдары екі жақты. Бір жағынан, сапарлар саны бірдей болғанда ұшу уақыты жоғарырақ шығады, демек тұрақты шығындар жақсырақ бөлінеді және сағат құны төмендейді. Екінші жағынан, айнымалы шығындардың абсолютті сомасы өседі.
Екінші әсер: ұзын қашықтықтарда түрлер арасындағы крейсерлік жылдамдық айырмасы нақты сағаттарға айналады. Елу түйін ұтатын машина мың жарым шақырымдық маршрутта ұшу күнінің елеулі бөлігін үнемдейді.
Ангар немесе ашық тұрақ
Қазақстан үшін бұл жайлылық емес, ресурс мәселесі. Қыста минус отызға дейінгі аяз, жазда отыз бестен асатын ыстық болатын күрт континенттік климат лак-бояу жабынына, тығыздағыштарға, шыныларға және интерьерге әсер етеді.
Жыл бойы ашық аспан астында тұрған машина тауарлық түрін тезірек жоғалтады және жабынды жиірек қалпына келтіруді талап етеді. Қайта сату кезінде бұл бағада көрінеді — сатып алушы жағдайды көреді және бортқа қалай қаралғаны туралы қорытынды жасайды.
Ангарда сақтау ашық тұрақтан қымбат, бірақ айырма қалдық құн және қалпына келтіру шығындарының азаюы арқылы ішінара қайтарылады. Қымбат турбовинтті машина үшін есептеу әдетте ангар пайдасына шығады.
Экипаж: жалдау немесе өзі ұшу
Турбовинтті машина үшін бұл бюджетке елеулі әсер ететін шешім. Тұрақты жалданған ұшқыш — тұрақты шығындардың байқалатын бабы, бірақ ол біліктілік пен қолжетімділік мәселесін шешеді.
Өзі ұшатын иесі бұл бапты үнемдейді, бірақ дайындық пен рұқсатты сақтау талаптарын өз мойнына алады: мерзімді тексерулер, тренажерлық дайындық, біліктілікті сақтауға арналған ұшу уақыты. Бұл шығындар жалақыдан аз, бірақ нөлдік емес.
Аралық нұсқа — қажеттілікке қарай ұшқыш тарту. Ол ұшу уақыты аз және кесте болжамды болғанда келеді, бірақ рейстер шұғыл туындағанда нашар жұмыс істейді.
Басқарудағы чартер
Егер машина тұрақты пайдаланылмаса, шығындардың бір бөлігін оператордың басқаруымен чартерге беру арқылы өтеуге болады. Кіріс тұрақты шығындардың байқалатын бөлігін жабуға қабілетті.
Бірақ мұның бағасы бар: ұшу уақыты мен тозу артады, коммерциялық сертификаттау бойынша талаптар қосылады, ал борт иесіне әрқашан бірден қолжетімді бола бермейді. Шешім иесінің өзі қанша ұшатынына қарай қабылданады.
Қазақстан үшін мұнда аймақтық ерекшелік бар: елдегі чартер нарығы еуропалықтан кіші, тұрақты жүктемеге сену қиынырақ. Чартерден түсетін кірісті оптимистік сценарий бойынша емес, консервативті есептеген жөн.
Жиі ұмытылатындар
Біріншісі — амортизация. Ұшақ жыл сайын бағада жоғалтады, ал бес-жеті жылдық көкжиекте бұл жоғалту барлық тікелей пайдалану шығындарынан жиі асып түседі. Шығындар кестесінде ол көрінбейді, бірақ иеленудің нақты экономикасында болады.
Екіншісі — күтпеген жағдайға резерв. Агрегаттың істен шығуы, қызмет көрсету кезіндегі зақым, жоспардан тыс ұшуға жарамдылық директивасы. Ақылға қонымды тәжірибе — есептік бюджеттен тыс он-жиырма пайыз шамасында қор қалдыру.
Үшіншісі — тұрып қалу. Қызмет көрсету, қосалқы бөлшектерді күту немесе ауа райы себебінен машина ұшпайтын күндер нақты ұшу уақытын азайтады, демек әрбір өткен сағаттың құнын арттырады.
Өзіңізге қарай қалай есептеу керек
Дұрыс есептеу модельден емес, ұшу профилінен басталады: жылына қанша сағат, қандай маршруттар, қанша жолаушы, қандай алаңдар. Осыдан машина класы, ал одан экономика шығады.
Сандар бойынша маңызды ескерту: модель карточкаларындағы есептеулер белгілі бір отын бағасында жасалған. Баға өзгергенде пропорциялар өзгереді, сондықтан өз есептеуіңізде орташа емес, өз базалау аймағыңыз үшін өзекті бағаны қою керек.
Өз бастапқы деректеріңізді — ұшу уақытын, маршруттарды, отын бағасын, пайдалану схемасын — иелену құнының калькуляторына қоюға болады. Ол орташа мәндер бойынша емес, нақты сценарий бойынша есептейді, және бұл сіздің жағдайыңызға қолданылатын санды алудың жалғыз тәсілі.
JetHunter Қазақстанға Piper және Daher турбовинтті ұшақтарын жеткізеді әрі нақты ұшу профиліне қарай иелену экономикасын есептеуге көмектеседі, оның ішінде аймақтық факторларды: қашықтықты, климатты және сервистің қолжетімділігін ескере отырып.
«Ұшу сағатының құны модельге қарағанда ұшу уақытына көбірек тәуелді. Бір машина жылына екі жүз сағат және сегіз жүз сағат ұшқанда — бұл екі түрлі экономика, айырма екі есеге жетеді.»
— Алексей Мордвинцев, JetHunter CEO
Автор: Алексей Мордвинцев, JetHunter компаниясының CEO, Іскерлік авиация индустриясы кәсіпқойлары қауымдастығының (АПИДА) президенті. Салада 14 жылдан астам.
