Oʻzbekistondagi porshenli samolyot egasi turbovintli mashina foydalanuvchisida boʻlmagan masalani hal qiladi: aviatsiya benzini bu yerda izlashga toʻgʻri keladigan tor mahsulot. Quyida bozor nima uchun shunday qurilgani, etillangan yoqilgʻi boʻyicha jahon vaziyatining yoʻnalishi va ega hamda uchish maktabining texnik yechimlari koʻrib chiqilgan.
Ikki yoqilgʻi va ikki xil bozor
Umumiy maqsaddagi aviatsiyada ikki turdagi yoqilgʻi ishlatiladi. Jet A-1 aviatsiya kerosini gaz turbinali dvigatellarga — turbovintli va reaktiv — hamda dizel siklli porshenli dvigatellarga ketadi. Avgas 100LL aviatsiya benzini uchqun bilan yonadigan klassik porshenli dvigatellar uchun.
Ega uchun farq logistik. Jet A-1 — ommaviy mahsulot: uni aviakompaniyalar isteʼmol qiladi, u Toshkent, Samarqand, Buxoro, Urganchda — muntazam reyslar ishlaydigan hamma joyda bor. Avgasni aeroklublar, uchish maktablari, qishloq xoʻjaligi aviatsiyasi va xususiy egalar oladi.
Muammo shundan. Benzin isteʼmoli hajmi kerosin bilan taqqoslab boʻlmaydi, shuning uchun yetkazib beruvchiga zaxira saqlash foydasiz, aeroportga alohida saqlash infratuzilmasini qurish foydasiz, ega esa marshrutni yoqilgʻi mavjudligiga qarab rejalashtirishga majbur.
Oʻzbekistondagi vaziyat
Mamlakat aviatsiya infratuzilmasini faol rivojlantirmoqda: Samarqand va Buxoro aeroportlari qayta qurilgan, turistik oqim oʻsmoqda, ochiq osmon rejimi joriy etilmoqda. Bu investitsiyalarning barchasi kerosin infratuzilmasiga ketadi, chunki muntazam tashuvlar shunga bogʻliq.
Bu manzarada Avgas ishtirok etmaydi. U aniq talabga qarab — bochkalar yoki kichik partiyalar bilan, tegishli narx va yetkazib berish muddatlari bilan — olib kelinadigan import tor mahsulot boʻlib qoladi.
Uchish maktabi uchun bu yoqilgʻining smetadagi satr emas, operatsion tavakkalchilik omiliga aylanishini bildiradi. Yoqilgʻi yoʻqligi sababli yoʻqotilgan uchish kuni yillik iqtisodiyotda litr narxidagi farqdan koʻra sezilarli.
Jahon konteksti: etillangan benzin ketmoqda
Mahalliy vaziyatni global tendentsiya ogʻirlashtiradi. Avgas 100LL — tarkibida tetraetilqoʻrgʻoshin boʻlgan, hali ham ommaviy ishlatiladigan soʻnggi transport yoqilgʻisi. LL qisqartmasi qoʻrgʻoshinning kam miqdorini bildiradi, uning yoʻqligini emas.
AQShda soha va tartibga soluvchi undan toʻliq voz kechish ustida ishlamoqda: FAA umumiy maqsaddagi aviatsiyani etillanmagan yoqilgʻiga oʻtkazish tashabbusini olib bormoqda, maqsadli ufqi — oʻn yillik oxiri.
Oʻzbekistondagi ega uchun amaliy xulosa: Avgas infratuzilmasi kengaymaydi. Bugun benzinga sotib olingan mashina oʻn besh-yigirma yil foydalaniladi, bu vaqt ichida yoqilgʻi logistikasi uning foydasiga oʻzgarmaydi.
Birinchi yechim: Jet A-1 dagi dizel sikli
Eng toʻgʻridan-toʻgʻri yechim — aviatsiya kerosinida ishlaydigan dizel siklli dvigatelli porshenli samolyot. Bunday dvigatellar oʻquv va turistik mashinalarga yigirma yildan ortiq seriyali oʻrnatiladi.
Piper yoʻnalishida bu — Archer DX, benzinli hamkasbi bilan bir xil tekshirilgan Cherokee platformasi, ammo Jet A-1 dagi quvvat qurilmasi bilan. Avgas tanqis boʻlgan hududdagi maktab uchun bu yoqilgʻi mavjudligi masalasini toʻliq hal qiladi.
Iqtisodiyot ham shu tomonga ishlaydi: dizelli mashinadagi soat taxminan 178 dollarga tushadi, benzinli Archer TX da esa 271 dollar, uchish masofasi esa deyarli olti yuz kilometrga koʻproq. Farq yoqilgʻi narxi va sarfidan shakllanadi.
Koʻp dvigatelli tayyorgarlik uchun ham shu yondashuv bor: Seminole DX kerosinda ishlaydi, bu maktab parkini toʻliq bitta yoqilgʻiga oʻtkazishga imkon beradi.
Ikkinchi yechim: turbovintli mashina
Agar vazifa oʻquv emas, transport boʻlsa, yoqilgʻi masalasi sinfni almashtirish orqali hal qilinadi. Turbovintli samolyotlar taʼrifi boʻyicha Jet A-1 da ishlaydi, mamlakat boʻylab uchadigan ega uchun bu yoqilgʻi muammosini boshqa bir qator muammolar bilan birga hal qiladi.
Bu yerda germetik kabinali Piper M500, tezkor marshrutlar uchun Daher TBM 960 va uchish profilida qisqa hamda tuproqli yoʻlaklar boʻlsa — Kodiak 100 Series III koʻrib chiqiladi.
Kirish narxidagi farq sezilarli, shuning uchun qaror yoqilgʻidan emas, vazifadan kelib chiqib qabul qilinadi. Ammo sinflar oʻrtasidagi tanlov allaqachon turgan boʻlsa, yoqilgʻi logistikasi salmoqli dalil.
Uchinchi yechim: benzin bilan ishlashni davom ettirish
Benzinli mashinalardan toʻliq voz kechish har doim ham oqilona emas. Park allaqachon sotib olingan, platforma tekshirilgan, porshenli samolyot esa birinchi soatlarni uchishning eng arzon usuli boʻlib qoladi. Masala operatsion tavakkalchilikni kamaytirishda.
Amaliy choralar: saqlash talablari va muddatlarini hisobga olgan holda oʻz yoqilgʻi zaxirasi, bir martalik xaridlar oʻrniga yetkazib beruvchi bilan muntazam yetkazib berish shartnomasi, yoqilgʻi kafolatli boʻlgan nuqtalarni hisobga olib marshrut rejalashtirish.
Alohida etillanmagan almashtiruvchilarning rivojlanishini kuzatib borish kerak: ularning bir qismi dvigatelni oʻzgartirmasdan toʻgʻridan-toʻgʻri almashtirish sifatida sertifikatlashdan oʻtmoqda.
Xizmat koʻrsatishda nima oʻzgaradi
Yoqilgʻi turini almashtirish faqat quyishni oʻzgartirmaydi. Dizelli aviatsiya dvigateli oʻz xizmat koʻrsatish reglamentiga ega: boshqa oraliqlar, boshqa sarf materiallari, boshqa ishlar roʻyxati. Bu yomon ham, yaxshi ham emas, ammo alohida hisoblash kerak.
Hudud uchun amaliy jihat: Markaziy Osiyoda dizelli quvvat qurilmalari boʻyicha servis qoʻllab-quvvatlash klassik benzinlilarga qaraganda kamroq rivojlangan. Rejalashtirishda mashinaga qayerda xizmat koʻrsatilishini oldindan aniqlash kerak.
Boshqa tomondan, dizelli dvigatel boshqarishda soddaroq: aralashma va karbyurator isitishini qoʻlda boshqarish yoʻq, kursantda harakat kamroq. Oʻquv mashinasi uchun bu xato ehtimolini kamaytiradi.
Tanlashda qanday hisoblash kerak
Toʻgʻri taqqoslash faqat litr narxini emas, uchish soatiga sarfni, rejalashtirilgan marshrutlarda yoqilgʻining mavjudligini, joyida quyish boʻlmaganda yetkazib berish narxini, shuningdek quvvat qurilmasining resursi va xizmat koʻrsatish narxini ham hisobga oladi.
Alohida satr — turib qolish. Yoqilgʻi yoʻqligi sababli yoʻqotilgan soatlar xarajatlar jadvalida koʻrinmaydi, ammo uchish soati narxidagi maxrajni kamaytiradi.
Oʻz maʼlumotlaringizni egalik narxi kalkulyatoriga qoʻyishingiz mumkin: u oʻrtacha qiymatlar boʻyicha emas, aniq stsenariy boʻyicha hisoblaydi.
JetHunter Oʻzbekistonga Piper, Pilatus va Daher samolyotlarini yetkazib beradi hamda aniq bazalash hududiga qarab foydalanish iqtisodiyotini hisoblashga yordam beradi, shu jumladan marshrutlarda yoqilgʻi mavjudligini hisobga olgan holda.
«Oʻzbekistonda kerosin muntazam reyslar qoʻnadigan hamma joyda bor. Aviatsiya benzinini esa olib kelishga toʻgʻri keladi. Uchish maktabi uchun bu litr narxidagi farq emas, uchayotgan va turib qolgan park oʻrtasidagi farq.»
— Aleksey Mordvintsev, JetHunter CEO
Muallif: Aleksey Mordvintsev, JetHunter kompaniyasining CEO, Ishbilarmonlik aviatsiyasi sohasi mutaxassislari uyushmasi (APIDA) prezidenti. Sohada 14 yildan ortiq.
